|
|
Ponieważ szlachta wywodzi się z rycerstwa, dla
pełnego zrozumienia ducha szlachty należy dobrze poznać idee rycerstwa.
Rycerstwo bierze swój początek w XI wieku, kiedy zasłużonych wojowników w
Europie Zachodniej zaczęto wynagradzać ziemią, kończy się wraz z końcem
średniowiecza, w XV wieku. Do czasów Bolesława Chrobrego wojownicy
otrzymywali konie, broń i żołd. Dwa wieki później w miejsce wojowników
podstawą byli rycerze wystawiający "kopię" - oddział z niezbędnym
wyposażeniem. Podstawą utrzymania "kopii" były nadane ziemie.
Podstawową różnicą pomiędzy wojownikiem a rycerzem była inna umysłowość.
Choć wojowników od rycerzy nie różniła umiejętność walki, o tyle zmianie
uległ cel walki. Dla rycerzy, zgodnie z ich etosem, ważne były zasady:
ochrona swego pana, ochrona religii, szczodrość, honor i chęć zasłużenia
sobie na wzgledy damy serca. Stan rycerski był silnie i nierozerwalnie
związany z religią chrześcijańską. Dlatego na przykład w Polsce na Pomorzu o
rycerstwie można mówić dopiero od wieku XII, gdyż wcześniej panowało tam
pogaństwo. Kolebką rycerstwa była Francja, później rycerstwo jako stan
wyodrębnia się w Niemczech i pozostałych krajach należących do kultury
łacińskiej. |
|
|
Tym co najkrócej charakteryzuje
rycerstwo są zasady: honor, duma, odwaga, męstwo, wierność danemu słowu,
hojność, obrona Kościoła oraz szczególny stosunek do kobiet, pomoc ubogim.
Znamy dzisiaj mnóstwo sławnych rycerzy, okrytych chwałą męstwa ale byli
oczywiście i rycerze nieuczciwi czy strachliwi, nieobca była też zdrada.
Honor
Honor stał się podstawą ideału rycerskiego. Rycerze chętnie wyruszali na
wojny nie z obowiązku wasala ani chęci zdobycia łupów ale z poczucia honoru.
Honor kazał walczyć w pierwszych szeregach i ginąć dla króla. Stosowanie
zasadzek, zabijanie bezbronnych, używanie broni niegodnej pozycji społecznej
rycerza, podejmowanie walki z nie w pełni uzbrojonym przeciwnikiem i
ucieczka z pola bitwy były niehonorowe. Honor wymagał od rycerzy niesienia
pomocy ludziom potrzebującym.
Duma
O wartości rycerza stanowiła duma, zabraniająca rzeczy "niegodnych", np.
grabieży. Ale duma była równocześnie powodem pychy, zawiści, czasem nawet
zdrady. Duma - podobnie jak honor - nie pozwalała na ucieczkę z pola bitwy
czy walkę niedozwoloną bronią.
Odwaga i męstwo
Odwaga to zdolność do stanięcia naprzeciw niebezpieczeństwu, nawet
gotowość do oddania życia gdy może przyczynić się to do obrony innych.
Szczególną odwagą i nieustępliwością w obronie Kościoła wykazywali się
templariusze, walczący nie dla własnej chwały a dla zbawienia wiecznego,
chwały Zakonu i całego Kościoła.
Odwaga i męstwo często były nagradzane. Ci rycerze którzy nie byli
szlachcicami mieli szansę na nobilitację i uzyskanie herbu dla siebie i
potomków, szlachcice zaś mogli zyskać wzbogacenie herbu o nowe elementy.
Wierność
Rycerz stawał się wasalem przez złożenie uroczystej przysięgi cesarzowi,
królowi lub księciu: "Na wierność swą przyrzekam być dla mojego pana, wielce
pobożnego męża, oddanym wasalem i zachowywać dlań swe mężne przywiązanie w
niezmienności, szczerze i bez podstępu."
Hojność
Rycerz miał być hojny wobec Kościoła, osób ze swojej sfery, ubogich, a
zwłaszcza wobec osób rozsławiających jego szczodrobliwość i chwalebne czyny.
Kodeks rycerski jako jedną z najistotniejszych cech wymienia pogardę dla
bogactw. Większość rycerstwa żyłą ubogo, często jedynie z datków możnych
protektorów. Zaś bogaci prześcigali się, rywalizowali między sobą w
hojności, z czego korzystali ludzie ich dworu, damy, panny, rycerze,
śpiewacy, grajkowie i poeci. Warto zauważyć że hojność a nawet rozrzutność
była aprobowana wobec Kościoła i ludzi równie zamożnym a nawet
zamożniejszym. Natomiast rozdawanie majątku ubogim było źle widziane.
Siła fizyczna
Siła fizyczna, tężyzna była podstawą sukcesów na polu walki. Rycerze
spędzali połowę życia w siodle, bez względu na pogodę, czasem przez wiele
dni. Nie było to zajęcie dla słabeuszy, utrzymaniu tężyzny służyły liczne
turnieje.
Religijność i Kościół
Wszystkie dziedziny życia w średniowieczu przepełnione były
religijnością. Zadaniem rycerzy było bronić Kościoła, jego kapłanów i
rozszerzać wpływy prawdziwej wiary. Od początku kształtowania się rycerstwa
jego związki z Kościołem były bardzo ścisłe. Najzamożniejsi rycerze byli
fundatorami kościołów, w zamian za wstawiennictwo u Boga za popełnione
grzechy rycerze oddawali znaczne części swych majątków klasztorom lub
biskupstwom. Darowywano często nawet kilka czy kilkanaście wsi. Fundowanie
świątyń i utrzymywanie klasztorów wynikały zarówno z żarliwości religijnej
jak i chęci uświetnienia potęgi darczyńców. Związki z Kościołem wyrażały się
na każdym kroku rycerza. Przysięga podczas pasowania na rycerza odwoływała
się do Boga, powszechną praktyką było poświęcanie broni a zwłaszcza mieczy.
Często rycerze codziennie uczestniczyli we mszy świętej a w wolnych chwilach
kazali sobie czytać żywoty świętych. Patronem rycerzy obwołany został św.
Maurycy, szczególną czcią rycerze darzyli Michała Archanioła i św. Floriana.
Żarliwa wiara w Boga i w słuszność poczynań Kościoła była dla rycerzy
źródłem ufności w zasadność swojego posłannictwa.
Damy
Wybawienie damy lub panny z ciężkiej sytuacji stanowiło powinność
rycerza. W literaturze dworskiej i częściowo w praktyce kobiety były
inspiracją różnych działań rycerzy. Wielu rycerzy oddawało swe serca
kobietom i nie miało znaczenia, czy były one mężatkami czy pannami.
Spełnieniem miłości dworskiej wobec panny miało być małżeństwo. Zwykle ten
rodzaj miłości polegał na adorowaniu kobiety i dokonywaniu dla chwały jej
imienia czynów chwalebnych tak w bojach jak i na turniejach. Jednym z
dziwniejszych zjawisk epoki to miłość dworska wyrażająca się w stwierdzeniu
że prawdziwa miłość to wieczna tęsknota za kimś, kogo nie można poślubić.
Ludzie ubodzy
Ochrona i pomoc ubogim była obowiązkiem nie tylko Kościoła i niewiast ale
również rycerzy. Etos rycerski zobowiązywał do obrony sierot, ludzi
bezdomnych i biednych. |
| Droga do godności rycerskiej |
|
Choć pierwotnie rycerzem mógł
zostać każdy ochrzczony mężczyzna potrafiący władać bronią jeźdźca to dość
szybko prawo to zostało ograniczone do tych, którzy pochodzili z rodzin
rycerskich. W Polsce rycerzem mógł zostać mieszczanin po nabyciu dużego
majątku ziemskiego.
Droga do rycerstwa rozpoczynała się już w wieku siedmiu-ośmiu lat, kiedy
to chłopca z rycerskiej rodziny posyłano do zamku możnego suzerena. Jako paź
lub giermek chłopiec podlegał i służył panu odpowiedzialnemu za jego
wychowanie. Obowiązkami chłopca było nabycie dobrych manier, usługiwanie
przy stole, nauka pisania, czytania, jazdy konnej, polowania, władania
mieczem i - czasem - pływania i zapasów. Po ukończeniu 14 roku życia paź był
mianowany na giermka. Oprócz kształcenia cnót rycerskich zadaniem giermka
było również zajmowanie się koniem, bronią i ekwipunkiem pana.
Pasowanie - to ceremonia przyjęcia nowego rycerza do rycerstwa. O
promocji decydował nie wiek lecz znaczące osiągnięcia militarne lub inne o
dużym znaczeniu, zasługi. Różne ważne wydarzenia w życiu suzerena były
często okazją do pasowania. Pasowanie wzięło swoją nazwę od pierwotnej
ceremonii polegającej na przypięciu rycerskiego pasa i uderzeniem ręką w
kark lub ramię. Z czasem ceremonia ta uległa przekształceniu w uderzenie nie
ręką ale mieczem w ramię, wręczenie miecza i przypięcie ostróg.
Pod koniec średniowiecza idee rycerstwa ulegają przemianie i stają się
domeną ludzi najzamożniejszych, zmniejsza się przez to dostępność do stanu
rycerskiego. Ze względu na bardzo duży koszt uroczystości pasowania coraz
większa liczba wojowników brała udział w bitwach nie jako rycerze ale jako
osoby z rodzin rycerskich czyli szlachetnie urodzone. Zaczęło kształtować
się pojęcie szlachty - ludzi pochodzącej z rodzin rycerskich. Jednak idea
rucerska to nie to samo co szlachectwo. Rycerstwo tym różniło się od
szlachectwa że rycerzem nikt nie rodził się tak jak szlachcicem. Do szlifów
rycerskich dochodziło sie długą i trudną drogą. |
Aktualności
