NAZWISKA

Dzisiejsze znaczenie wyrazu "nazwisko" utrwaliło się na początku XIX wieku. Wcześniej wyraz ten znaczył tyle co obecne słowo "nazwa" i był używany w odniesieniu do ludzi jak i do roślin, rzeczy czy obiektów geograficznych (Szajnocha w XIX w. pisał że miasta mają swoje nazwiska). W średniowieczu aż po wiek XVI w odniesieniu do człowieka używano takich wyrazów jak "imię", "imiono", "miano", "przezwisko" (przydomek), "zwanie" ("Jak go zwą?"). Do końca XIX w. nie było wyrazu określającego jednoznacznie pojęcie dziedzicznego nazwania człowieka, mieszano dzisiejsze pojęcia imienia, nazwiska, przezwiska i nazwania. Dopiero w XX w. ukształtowało się ostatecznie obecne znaczenie wyrazu "nazwisko", wtedy też zakończył się trwający od początku XIX w. proces kształtowania nazwisk.

1. Określenie osoby poprzez wskazanie jej ojca (patronymik).
   Przykład: Gościrad syn Łątka. W ten sposób nazywano osoby o powtarzających się imionach (nazwach) w jednej wsi oraz osoby spoza lokalnej społeczności, przyjezdne.
2. Określenie osoby poprzez wskazanie jej brata.
   Przykład: Gościrad brat Pakosława. W ten sposób również nazywano osoby o powtarzających się imionach (nazwach)
3. Określenie osoby poprzez podanie zawodu (zajęcia).
   Przykłady: Gościrad narocznik, Mikuł archidiakon krakowski, Fulko kantor gnieźnieński. W taki sposób wymieniano mieszkańców różnych wsi (przykład: Z Węgrzynowa wszyscy narocznicy: Gościrad, Kuzior syn Ustalica, Pąsa, Paweł, ...). Należy pamiętać, że różne wsie zajmowały się świadczeniem różnych usług na rzecz właścicieli ziemskich bądź wytwarzaniem określonych dóbr - jedne wsie zobowiązane były np. do wystawiania podwodów inne np. do produkcji lemieszy. Oprócz uprawy ziemi mieszkańcy musieli wykonywać różne posługi i wykonywanie danych posług było przypisywane mieszkańcom danej wsi. Często (ale nie była to reguła) nazwa wsi pochodziła od nazwy świadczonej przez wieś posługi. W przykładzie mowa o posłudze zwanej narokiem, dwie kolejne nazwy dwuczłonowe dotyczą szlachty. Warto zauważyć, że niektóre nazwy powstały nie od polskich lecz łacińskich określeń nazw zawodów, jak np. Uryga, której to nazwy próżno szukać w języku polskim (łac. auriga to woźnica). Typowym przykładem może być tutaj określenie Kowal dla kowala oraz Kowalczyk dla zarówno syna kowala jak i pomocnika kowala. Zawody i zajęcia stanowią źródło około 17% polskich nazwisk.
4. Określenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie ojca.
   Przykład: Gościrad syn Łątka narocznik. Czasem gdy ojciec był sędzią syna nazywano Sędzicem. Jest to połączenie dwóch poprzednich przypadków.
5. Określenie osoby poprzez wskazanie miejscowości pochodzenia i nazw etnicznych (toponymik).
   Przykład: Przedbor z Mazowsza oraz Mazur, Górski. Określenia te stanowią źródło około 8% polskich nazwisk.
6. Określenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie miejscowości pochodzenia.
   Przykład:  Bernard kapelan z Ruszczy.
7. Określenie osoby poprzez wskazanie jej ojca określeniem odojcowskim.
   Przykład: Wojciech Sirakowic. Sirakowic to tyle samo co syn Siraka. Te dwa sposoby nazwań odojcowskich syn Siraka - Sirakowic używane były zamiennie.
8. Określenie osoby poprzez dodanie drugiego określenia - nazwy osobowej o charakterze przezwiska, pochodzącego od wyrazów pospolitych.
   1. Przezwisko wynikające z cech osobowych fizycznych lub psychicznych danej osoby.
      Przykłady: Sulisław Gęba, Pęcin Oczko, Jakub Kika. Kika - staropolska forma od słowa kikut (pozostałość po kończynie). W ten sposób powstało około 10% polskich nazwisk.
   2. Przezwisko innego pochodzenia.
      Przykład: Mikołaj Zając, Paweł Sikora, Paweł Wiśniewski, Jakub Kwiecik. Kwiecik jest tutaj formą słowa kwiat. Przezwiska związane ze światem zwierząt są źródłem około 12,5% polskich nazwisk, ze światem roślinnym stanowią około 11%.
   3. Przezwisko wynikające z zachowania. W taki sposób powstało nazwisko Władysława Reymonta. Jego daleki przodek, imieniem Baltazar, był jeńcem szwedzkim w okresie potopu. Często pokrzykiwał w nerwach: - A niech was rejment diabłów porwie (rejment to staropolski regimen). Z powiedzenia utworzono przezwisko. Noblista zmienił tylko dwie literki i tak zmienione przezwisko uległo utrwaleniu.
   4. Przezwisko wynikajace z miejsca zamieszkania.
      Przykłady to: Boczniak (mieszkający na uboczu), Leśny (mieszkający w lesie). 
9. Określenie osoby poprzez ponowienie imienia. W średniowieczu czasem zapisywano imiona po łacinie. Często następowało ich ponowne spolszczenie i użycie jako drugiej nazwy, np. Wojciecha zapisanego jako Adalbertus nazywano później Wojciechem Wojcieszkiem.
10. Złośliwość. Prusy i Austria wprowadziły (od 1787 r. - patent cesarski w zaborze austriackim) na obszarze zaborów przymus posiadania przez Żydów nazwiska w wersji niemieckojęzycznej. Józef II dążący do germanizacji Żydów nakazał nadać Żydom nazwiska niemieckojęzyczne. Żydzi nie posiadali nazwisk, używali wyłącznie patronymików. W Galicji nazwiska nadawali starostowie. Za "ładne" nazwiska pochodzące od szlachetnych metali lub kamieni (np. Goldman) pobierane były wysokie opłaty. Tanie były nazwiska pochodzące od metali zwykłych (np. Eisen, Eisenmann). Bezpłatne były nazwiska odzwierzęce. Uprzedzenia wobec Żydów były powodem nadawania wyjątkowo złośliwych, ośmieszających nazwisk. W Prusach zadaniem tym obarczono komisje oficerskie, które je wykonały z żołdackim wdziękiem. Wśród żołdaków zabłysnął ekscentryczny bajkopisarz, a zarazem urzędnik pruski - radca E. T. A. Hoffman. Jego niebywała wyobraźnia znalazła tu pełen upust, doprowadzając Żydów do rozpaczy. Oto przykłady: Ochsenschwanz - Wołowyogon, Temperaturwechsel - Zmianatemperaury, Kanalgeruch - Kanałowyzapach, Wanzenknicker - Pluskwianasknera, Signmirwas - Zaśpiewajmicoś, Muttermilch - Mlekomatki, Goldberg - Złotagóra. Liczne nazwiska żydowskie mają związek z miejscem zamieszkania: Warschauer, Płonskier czy Drohobycki lub wykonywanym zawodem, jak w przypadku Handelsmana.

Przydomki informowały o przynależności do różnych linii wywodzących się od tego samego protoplasty i pełniły dwie ważne role. Przede wszystkim powstawały w miarę rozrastania się rodzin jako naturalny sposób rozróżniania linii. Druga przyczyna to prawo kanoniczne - zabraniało ono i zabrania związków małżeńskich przy powinowactwie bliższym niż 8 stopnia (dla 2 i 3 generacji o ślubie decydował Rzym, dla 4 i 5 - biskup, dla 6 i 7 - proboszcz: zasada 2-4-6). W wielu miejscach występowały obok siebie od bardzo wielu pokoleń takie same nazwiska (a nawet imiona), praktycznie nie będące związane więzami pokrewieństwa. Zachodziła jednak uzasadniona obawa, że ktoś zechce obejść ograniczenia prawa kanonicznego i "podszyje" się pod inną linię. Aby ustrzec się przed takimi praktykami proboszczowie zaczęli różnicować poszczególne linie nazwiska stosując przydomki. Dzięki temu jeżeli osoby miały zróżnicowane nazwisko można było mieć pewność, że nic nie stoi na przeszkodzie udzielenia ślubu. Przydomki również były źródłem polskich nazwisk.

Przydomki najczęściej pochodziły od miejsca zamieszkania, okolicy, np. od lasu, doliny, góry, rzeki, stawu lub ich nazw. Powstawały w ten sposób nazwy osobowe jak np. Jan Gruszka-Zaleśny, Kacper Maluch-Gąsienica. Często tworząc przydomki dodawano końcówkę -ski, np. Zaleski (zamiast Zaleśny) zwłaszcza, gdy pochodziły od nazw siedlisk. Czasami nazwiskami stawały się właśnie przydomki (trzeci człon) zamiast "nazwiska" (drugiego członu). Warto w tym miejscu zauważyć, że dzisiejsze nazwisko Śmietanowski może pochodzić zarówno od słowa śmietana ale może również pochodzić od przydomka mającego swe źródło od nazwy geograficznej jak Hala Śmietanowska. W tym drugim przypadku oznaczałoby to że dany ród wywodzi się z okolic Hali Śmietanowskij.

Przykłady: Mikołaj Studziennik, Stanisław zwany Ostrożko, Ciechosław sołtys z Włodzisławia, Nicolaus Kesenet ze Strasburga, Herman Hoepoffer ze Świdnicy, Marta z Ołumuńca, Maciek Vrobl z Raciborza, Edzik z Czarnej Wsi.

W wieku XV pojawiają się w dokumentach chłopskie nazwania dwuwyrazowe.

Przykłady: "Mydło, wieś posiadająca kościół parafialny, której właścicielami są Jan z Oleśnicy herbu Dębno, Piotr Gramatyka i Mikołaj Oziębłowski herbu Ostoja (...) na czterech łanach. na których teraz czterech chłopów pozostaje, mianowicie Okoń, także Jan Wieksza, także Raszek, także Stanisław Żyła."

Jak widać w XV w. szlachta używała trzech sposobów nazywania - samego imienia, imienia z nazwą wsi oraz drugiej nazwy osobowej. Stopniowo nazwania dwuwyrazowe coraz bardziej upowszechniają się tak, że w XVII wieku używanie tylko imion spotyka się wśród biednego mieszczaństwa i chłopów. Z kolei w XVII wieku choć stosowanie nazwań dwuwyrazowych jest powszechne w całym społeczeństwie, druga nazwa osobowa jest jeszcze nieustabilizowana. W zależności od sytuacji jedna osoba używa różnych drugich nazw osobowych. Przykład: Błażej Wierusz vel Zielonka. Błażej nie ma jeszcze ustalonego nazwiska, cały czas są to dwie nazwy osobowe. Wielu szlachciców posiadało wiele wsi i używało różnych nazw odmiejscowych w zależności od sytuacji.

Ukształtowanie się systemu dwuimiennego nie oznacza jeszcze powstania nazwisk ani tym bardziej nazwisk dziedzicznych.

Proces kształtowania się nazwiska dziedziczonego poprzedzony był stosowaniem nazwy osobowej składającą się z imienia oraz nazwy rodziny. Przykład: Elżbieta z Maciejewskich, Bronisława z Karwosieckich. Jak widać późniejsze nazwisko silnie wiązane z osobą wcześniej stanowiło nazwę całej rodziny.

Przyczyny modyfikacji nazwisk:

• Niewymawianie niektórych głosek. Modyfikacja w celu ułatwienia wymowy albo też w celu nadania charakterystycznego brzmienia.
• Dodanie przyrostka -ski, -cki lub innego. Opisane dalej.
• Uszlachcenie. Uszlachcenie (nobilitacja, indygenat) czasem wiązały się z modyfikacją lub zmianą nazwiska. Przykładowo mieszczanin Jan Awak od chwili uszlachcenia nazywał się Wakowski, a kozak Złotareńko - Złotarzewski. Zaś bohater spod Racławic Wojciech Bartos decyzją Sejmu stał się Bartoszem Głowackim. Nazwisko wybitnego polskiego historyka Joachima Lelewela utworzono aktem nobilitacyjnym spolszczając niemieckie Loelhoeffel. W drugiej połowie XVIII w. po nawróceniu żydowskiej sekty frankistów na katolicyzm nastąpiła fala nobilitacji i nadawania nazwisk. Z tego nurtu wywodzą się później znane rodziny o nazwiskach Turski, Szymanowski i Majewski.
• Zaniki rodzajowe. Całkowicie zanikł zwyczaj używania nazwisk w formie żeńskiej, charakteryzującej się końcówką -ówna. Przyrostek ten zanikł, pozostała tylko końcówka -a wynikająca z odmiany nazwiska.
• Germanizacja. W zaborze pruskim wielokrotnie zniemczano polskie nazwiska. Najczęściej stosowano prosty zamiennik, tłumaczenie językowe, np. Wysockiego wpisywano do dokumentów jako Hochmanna, a Górskiego jako Berga.
• Przywrócenie nazwiska. Zniemczanie polskich nazwisk w zaborze pruskim spotykało się z oporem. W niektórych przypadkach po długich znojach walki z administracją o przywrócenie nazwiska osiągano sukces. Przykładem może być tutaj historyk Wojciech Kętrzyński, który zrezygnował z narzuconego Wincklera.
• Polszczenie. Po 1945 roku zwycięscy komuniści postanowili, że Polska jest państwem jednonarodowym. W związku z tym nakazano urzędnikom przywrócić polskie brzmienie nazwisk ludności śląskiej, kaszubskiej i mazurskiej i wszystkim podpadającym. Najprościej było spolszczyć pisownię Scholtyschika na Szołtysika. Nazwiska obco brzmiące zastępowano czysto polskim: Freilich stawał sie Dobroniem a Gering - Pietrzakiem. Czasem dodawano jedynie polską końcówkę, co doktnęło Hartmana, przemianowanego na Hartowskiego. Schmidt o wyglądzie rdzennego nordyka nazywał się od tej pory Szmitkowski. Nie oszczędzono nawet sławnego trenera Felikas Stamma, od lat 50. Sztama. W grupie nazwisk obcych ciekawym zjawiskiem było masowe wyzbywanie się rodowych nazwisk przez Żydów, rozpoczęte jeszcze przed wojną. Poprzez zmianę nazwiska chciano zerwać z przeszłością i zatrzeć żydowskie pochodzenie. Nie bez znaczenia było niemieckie brzmienie dużej części nazwisk. I tak Fertig został Falińskim a Rosenbaum - Różyckim.
• Moda. Powracają przydomki odherbowe, np. w przypadku Janusza Korwin-Mikkego. Z kolei Franciszek Starowieyski przypomniał, że jego pełne nazwisko brzmi: von Biberstein-Starowieyski.
• Błędy, polonizacja i latynizacja zapisów. Więcej w dziale PISOWNIA.

Czasami przyczyny zmiany nazwiska były prozaiczne. Oto w księgach danej parafii ksiądz pisze o tej samej osobie Maziarczyk, potem Madziarski a po latach Maziarski i tak zostaje. O tym że jest to ten sam człowiek świadczą imiona rodziców oraz imię i nazwisko żony i jeszcze numer domu gdzie mieszkał.

Przyrostki są dość liczne. Obecnie w Polsce żyje 45.690 osób których nazwisko posiada rdzeń "Maciej". Rdzeń ten występuje z 57 różnymi przyrostkami, częstość występowania przyrostków z tym rdzeniem ilustruje poniższa tabela, pokazująca również ich różnorodność:

Warto zauważyć, że nazwisko składające się z samego rdzenia ("Maciej") stanowi zaledwie 1% populacji. Wskazuje to na fakt, że istniała silna potrzeba posiadania jako nazwisk nazw charakterystycznych, różniących się od nazw pospolitych, rozpoznawalnych jako nazwiska.

Torbusionka vel Torbusianka (od rodowego -Torbus)
Kapuścinszczonka (od Kapuścińska)
Stulonka (od Stuła)
Janasionka (od Janas)
Skałeczonka (od Skałecka)

oraz ich modyfikacji w przypadku niewiast zamężnych lub wdów:

Szczęsnioczka (od Szczęsna)
Stulina (od Stuła)
Torbusina vel Torbusina (od Torbus)
Kowalowa, Kowalina vel Kowalicha (od Kowal).

"Między dziedzicami wspomnianego wieśniaka Głąba był później pewien wieśniak, ponad innych zamożniejszy, imieniem Kwiecik, tj. kwiat (...) Ten więc Kwiecik skoro tylko ustąpił ze swymi dziedzicami z owej "wielkiej łąki", założył wieś, gdzie obecnie znajduje się dwór klasztorny. stąd miejsce owo zwało się podówczas Kwiecikowice, którą to nazwę zachowuje dotychczas u niektórych w użyciu (...) Ten wieśniak w owym czasie, gdy już tu klasztor został założony, nie posiadał już jednej ręki, drugą zaś miał mieczem tak skaleczoną, że nie mógł nią całkiem ruszać wedle swojej potrzeby. Przeto, że i na ciele i pod względem majątku był niezmiernie biedny, a jak powiedziano bardzo stary, pan Henryk, pierwszy opat tego klasztoru i następca jego pan Bodo, żywili tego wieśniaka, aż do jego śmierci. Żył zaś aż do czwartego roku po ustąpieniu pogan z tej ziemi. Ten tedy chłop Kwiecik ponieważ, jak wyżej powiedziano, brak mu było jednej ręki, a drugą miał bez pożytku dla siebie, nazywany był podówczas przez Polaków Kika ..."

Warto zwrócić uwagę na etymologię nazwy miejscowości (wsi) Kwiecikowice. Otóż nazwa ta pochodzi od nazwy osoby! Należy zatem zachować dużą ostrożność przed bezkrytycznym i bardzo częstym uznawaniem nazwisk za odmiejscowe. Podobnie należy zachować ostrożność przy określaniu czy dane nazwisko pochodzi od nazwy zawodu czy od nazwy wsi w której ten zawód był dominujący. Często bowiem wieś nosiła nazwę pochodną dominującego zawodu.

Warto zaznaczyć, że niekiedy w XVIII i XIX w. - zwłaszcza na wsiach i w małych miasteczkach - występowały nazwiska, które można by zaliczyć do wyrazów ordynarnych lub wstydliwych. Trudno jest ustalić ich pochodzenie i użycie. Być może inna była ich recepcja w minionych wiekach, prawdopodobne jest też, że powstały one z utrwalonych przezwisk, przekręceń lub np. głupiego czy złośliwego żartu właściciela dóbr, nadającego nazwisko poddanemu mu chłopu. Jak wskazują archiwalia, nazwiska takie tolerowano i nikt nie starał się o ich zmianę, być może było to wynikiem oswojenia się z nimi danego środowiska. Można sobie natomiast wyobrazić jak czuł się ksiądz, który w czasie głoszenia zapowiedzi takie nazwiska odczytywać musiał publicznie z ambony, jak czuli się - zwłaszcza ludzie młodzi - gdy przyszło przedstawić się, przyjąć nazwisko męża lub zaprezentować je w szerszym gronie (np. w związku z małżeństwem), gdy rodzime środowisko nie było jeszcze z takim mianem "osłuchane".

1. Przeglądnij słowniki staropolskie aby poznać znaczenie słownikowe rdzenia nazwiska.
2. Przeglądnij słowniki nazw geograficznych w tym samym celu.
3. Przeglądnij słowniki biograficzne.
4. Przeglądnij katalogi książek w bibliotekach poszukując swego nazwiska w tytule. Być może jest wydana monografia nazwiska z opisem jego pochodzenia.
5. W dużych miastach akademickich są liczne i duże czytelnie, w których zapoznasz się z wielotomowym "Słownikiem nazwisk współczesnie używanych" Kazimierza Rymuta, w których być może znajdziesz dodatkowe informacje o nazwisku. Odnośnik do internetowej wersji słownika znajdziesz w dziale KATALOG STRON. Znajdziesz tam liczność występowania danego nazwiska z rozbiciem na dawne województwa.
6. Jednak najważniejsze jest dotarcie do miejsca pochodzenia przodków z okresu kształtowania się nazwiska. O tym jak zacząć poszukiwania piszę w dziale JAK SZUKAĆ. W ten sposób badając okoliczne nazwy własne, lokalny język i zwyczaje być może uda się wskazać prawdopodobne pochodzenie nazwiska.

Bogata literatura związana z imionami i nazwiskami wymieniona jest w dziale LITERATURA.

Powyższymi zagadnieniami zajmuje się Instytut Języka Polskiego, Pracownia Antroponimiczna ul. Straszewskiego 27, 31-113 Kraków, http://www.ijp-pan.krakow.pl/antroponimia1.html.